Uitputtend

De tijd dat ze zelf de Nijmeegse Vierdaagse wilde en dacht te kunnen lopen, ligt alweer heel wat jaren achter haar. Mijn gehandicapte zus houdt het bij de plaatselijke avondvierdaagse. Vijf kilometer op een dag, dat is de max. Het neemt echter niet weg dat deze week traditiegetrouw uitputtend voor haar is. Met de woensdag als zwaartepunt. Dan staat ze in Beuningen langs de kant en kijkt ze uit naar haar vader. Een best lastige klus als je oogsterkte -13 hebt.
.
Maar dat is niet het enige. Ze moedigt ook de overige duizenden lopers aan. Ze klapt, roept, deelt kaas en worst uit en verzamelt highfives. Een soldaat geeft haar een sticker, een vrouw op leeftijd bedankt haar uitgebreid voor de aanmoediging. Aan de overkant van de straat schalt Nederlandstalige muziek uit de boxen. Ze schudt met haar heupen en gooit haar handen in de lucht. En dan komt er onvermijdelijk het moment dat ze even van dit alles bij moet komen. Ze staart naar de grond, terwijl de massa voor haar neus onophoudelijk voorbij stroomt. Een loper tikt op haar arm, maar ze zegt: “Nee, nu even niet.”
.
“Waar blijft papa?,” vraagt ze aan mij.
Zo gaat het elke keer. Volgens zijn sms’je zou hij nu al hier moeten zijn, maar het duurt altijd langer. Ik hou het goed in de gaten en dan zie ik in de verte het bekende petje. Mijn zus loopt tegen de keer in langs de stoet en kijkt en kijkt, maar ze ziet hem niet. “Daar,” zeg ik, en ik wijs hem over haar schouder aan. Toch vliegt ze bijna de verkeerde om de hals. Maar dan heeft ze hem eindelijk vast. Ze knuffelt hem en vraagt of hij iets wil eten of drinken.
.
Eenmaal thuis ploft ze zuchtend neer op een stoel en strekt haar benen.
.
Deze column verscheen in de Vierdaagsebijlage van De Gelderlander.

Eiland

Vrijdag 24 juni 2016, even na elven. Polly Jean Harvey (47 jaar oud, opgegroeid in een dorpje met 465 inwoners, negen albums op haar naam) staat op het podium bij het kalme water van De Groene Heuvels. In haar ene hand heeft ze een stuk papier, in haar andere hand een microfoon.
.
PJ Harvey heeft een lange reis achter de rug. Ze is ’s ochtends wakker geworden in een land dat niet meer bij Europa wil horen. Vervolgens is ze met haar negen bandleden de zee overgestoken, naar Europa.
.
‘Today is a strange day,’ zegt ze op Ewijkse bodem, waarna ze een gedicht van John Donne uit 1624 voordraagt. ‘No man is an island of itself / every man is a peace of the continent, a part of the main.’
.
Op de website van deze krant reageert ene ‘Yuri’ op haar actie. Hij vraagt zich af waarom een zangeres nu zo nodig haar mening moet verkondigen. Maar gaat het hier wel om een mening? Het is eerder een constatering, een relativerende constatering. Je kunt je wel proberen af te sluiten van de wereld, maar je blijft altijd onderdeel van de wereld. Dat is wat het gedicht volgens mij wil zeggen.
.
De actie van Harvey komt niet uit het niets. De nummers die ze de laatste jaren schrijft, gaan over wat er speelt in de wereld. Dat is wat ze wil vertellen. Voor haar nieuwste album trok ze als een soort oorlogsverslaggever naar Afghanistan, Kosovo en Washington DC.
.
De Groene Heuvels is op deze 24 juni een eiland. Je komt er niet zomaar, ook niet als je dichtbij woont. Je moet de auto op een andere plek parkeren en dan nog een lange tocht door de modder. Maar uiteindelijk hoor je de zangeres met het gedicht. Bewuster dan ooit is Ewijk onderdeel van de wereld.
.
Deze column verscheen in De Gelderlander.
Een filmpje van de voordracht van PJ Harvey vind je hier.
.

Selfmade man

Ik was gebeld door een nummer dat ik heel goed kende, maar dat al zeker twee jaar niet meer op mijn telefoonscherm had gestaan. Het was een Weurts nummer en ik wist van wie. Nog voordat ik terugbelde, viel het kwartje waarom ik door dit nummer was gebeld. Mijn goede vriend Ton Smits was weer in het land.
.
Ton is een bijzonder geval. Zonder een opleiding af te ronden maakte hij een wereldreis en belandde uiteindelijk in Thailand, waar een mooi meisje hem aansprak tijdens een busrit. Inmiddels zijn we een aantal jaren verder en heeft Ton samen met dat meisje een bloeiend bedrijf opgebouwd. Hij verzorgt rondleidingen in drie Nationale Parken in Thailand. Dat doet hij inmiddels niet meer alleen. Zeven freelancers werken voor hem.
.
Een selfmade man dus, maar niet een zoals je zou verwachten. Geen rauwdouwer, geen bluffer met een vlotte babbel. Ton is een slimme, bedachtzame, ijverige jongen met hart voor de zaak. Die zaak bestaat voor hem uit twee afdelingen: de klanten en de natuur. Als hij vloekt, dan vloekt hij op stropers.
.
De afgelopen weken verbleef Ton met zijn vriendin bij zijn ouders. Ik ging daar een keer op bezoek. We kletsten en dronken wat, en op een gegeven moment hadden we het over kinderen die uiteindelijk het huis uit gaan. Tons vader wees op de situatie van zijn zoon en zei met een glimlach dat hij het niet makkelijk vond. Quasi-verongelijkt zei hij tegen Tons vriendin: ‘Door jou zit hij nu daar.’ Waarop zij grinnikend terugwierp: ‘Nee, door hem zit ik nog daar! Ik zou wel hier willen wonen.’
Het was grappig, maar ook ontroerend. Een vader die zijn zoon mist. Ton zat erbij en knikte.
.
Volgend jaar gaat de familie naar Thailand, dat jaar erna komt Ton weer naar Weurt.
Dan verwacht ik een telefoontje.
.
Deze column verscheen in De Gelderlander.

Kapotte broeken

Ik was in een kledingzaak en daar lagen allemaal broeken met scheuren erin, kapotte broeken. Ik vroeg aan het meisje achter de kassa wie dat had gedaan.
Wie wat heeft gedaan? vroeg ze.
Wie die broeken kapot heeft gemaakt.
Dat was al.
Maar die gooi je dan toch weg?
Nee, dat hoort zo. Die verkopen we.
Die verkopen jullie? Tegen korting zeker?
Nee, de normale prijs.
En mensen kopen dat?
Mensen kopen dat, ja.
Mensen kopen dus kapotte broeken.
Ja.

Rolstoel

Toen mijn tante grapte dat ze ‘behoorlijk gehandicapt’ was, ze had last van haar arm, zei ik: ‘Susan is ook gehandicapt’. Daar werd om gegrinnikt. Het duurde even voor ik de komische, dubbele betekenis van mijn uitspraak doorhad. Ik doelde bij mijn zus op het gebroken middenvoetsbeentje van haar kleine teen. Ze was tegen een tafel opgelopen. Maar mijn zus heeft ook het Down Syndroom. Ze was dus tijdelijk dubbel gehandicapt.
.
De kwetsuur maakte veel indruk op mijn zus. Vlak nadat de diagnose was vastgesteld, belde ze iedereen van de familie op om mee te delen dat haar voet in het gips moest. Maar ze vond het vooral ook interessant. Toen ik de rolstoel voor haar had opgehaald, zat ze ingehouden te juichen. Ze wist dat het niet gepast was, maar zo’n rolstoel is natuurlijk ook gewoon heel leuk.
.
Zes weken zat mijn zus in haar wagentje. Haar humeur bleef goed, het leek zelfs te verbeteren. In de tuin bij mijn ouders gooide ze steeds de bal weg voor de hond, terwijl ze normaal gesproken niets van het beest moest hebben. In huis begon ze me met een lief stemmetje te bestellen. ‘Kun je thee voor me zetten? En een koekje voor me pakken? Die liggen in de kast. Nee, die andere kast.’
.
Samen met mijn moeder maakten we een rondje door het buitengebied van Beuningen. Ik duwde mijn zus. In het parkje tussen de Notenhof en de Hogewaldstraat was het op sommige stukken drassig. Ik moest flink vaart maken, anders zou de rolstoel vast komen te zitten. Mijn zus genoot zichtbaar van de snelle rit.
.
Bij thuiskomst zei mijn moeder: ‘Laat haar nog maar even buiten staan’. Ik zette de rolstoel op de rem en ging naar binnen. Mijn zus keek voor zich uit. Ze vond het allemaal prima. Dit was haar avontuur.
.
.

Deze column verscheen in De Gelderlander.

Fucking Radiohead

Ze kijken naar me als ik voor het podium sta. Ik kom niet uit mijn woorden. Nu weten ze dat ik het weet. Verdomme, ben ik weer de idioot. Thom Yorke glimlacht.
.
Ter ere van het nieuwe Radiohead-album dat is verschenen, publiceerde ik een verhaal op het online magazine De Optimist. Een verhaal waarin Thom Yorke en zijn collega-muzikanten o.a. naar een Nederlandse piratenzender luisteren.

Lees het hier:

Fucking Radiohead

Beuning

20160424_110101

.
Elke keer als ik met de auto van Nijmegen naar Beuningen rij, moet ik aan mijn gehandicapte zus denken. Op het vernieuwde kruispunt van de Industrieweg en de Energieweg staat in grote, witte letters ‘Beuning’ op het asfalt geschreven. De rijbaan is blijkbaar te smal om er ‘en’ aan toe te voegen.
.
Mijn zus spreekt Beuningen altijd uit als ‘Beungening’. Een onmogelijk woord, maar bij haar komt het er vloeiend uit. We hebben haar vaak gecorrigeerd, maar voor mijn zus is ‘Beuningen’ juist een tongbreker.
.
Er zijn meer woorden die bij mijn zus een andere vorm krijgen, zoals kroepoek (‘kroepkroep’), beloofd (‘gebeloofd’) en iPad (eptep). Haar begeleider heet Ton, maar ze noemt hem ‘Tom’. Het is een raar idee dat ze de naam niet kan uitspreken van iemand met wie ze dagelijks omgaat. Zo leeft ze in een soort parallel universum, waar alles net anders wordt verwoord.
.
Het doet me denken aan toen ik net kon lezen en we met de auto naar een tante reden. We kwamen langs een bord waarop ‘Wijchen’ stond. Ik las hardop: ‘Wijchen’ (met een lange ij dus). Mijn vader verbeterde me. ‘Nee, het is Wiechen.’
Wiechen was al vaak gevallen in gesprekken, ik wist dat het een dorp in de buurt was, maar ik had niet gedacht dat je het zo schreef. Er knapte iets. Ik kon er niet over uit waarom het zo werd geschreven. Maar het wende uiteindelijk.
.
Mijn zus heeft het Down Syndroom. Beungening blijft voor haar Beungening, een plaats waar ik nooit ben geweest en nooit zal komen. Tenminste, dat dacht ik. Nu er op de weg ‘Beuning’ staat, verandert er iets. Ik stel me voor dat vrachtwagenchauffeurs die hier niet bekend zijn, het kruispunt passeren en het in hun cabine hebben over ‘Beuning’. Dan is het nog maar een kleine stap naar ‘Beungening’.
.
Deze column verscheen in De Gelderlander.

Stallen

In de novelle De jongen, het stof vertelt de Nijmeegse schrijfster Lotte Lentes op beklemmende wijze het verhaal van een Syriëganger. Lotte verbleef in 2014 in Brussel toen in het Joods Museum een aanslag werd gepleegd. Ze was vlakbij, maar kreeg er niets van mee. Later kwam ze erachter dat de aanslagpleger van haar leeftijd was en dezelfde schoenen droeg. Daardoor is ze over dit onderwerp gaan schrijven.
.
Ik moet aan het boek denken vanwege de 400 dode varkens die gevonden zijn in een stal in Ruurlo. Het is eenzelfde soort ‘ramp’ als bij die boer in Ewijk, waar ruim een maand geleden 50 dode koeien werden ontdekt. In beide gevallen zijn de dieren gestorven door verwaarlozing.
.
Het is ongelofelijk triest nieuws dat op mij als boerenzoon veel indruk maakt. Net als Lotte ben ik er dichtbij, maar sta ik er ook mijlenver van af. Ik heb natuurlijk weleens een dode koe of kalf gezien die door ziekte het leven liet, maar dit is iets totaal anders. De dieren zijn gestikt door mestgassen of verhongerd, en hebben toen nog een tijdlang dood in de stal gelegen. Ik ben blij dat er geen beelden van zijn.
.
Ik wil graag begrijpen waarom het zover is gekomen, want alleen dan kun je zoiets in de toekomst voorkomen. Iemand zei tegen mij over het nieuws in Ewijk: ‘Als er één koe dood in de stal ligt, ben je een grens over gegaan. Dan maakt het niet meer uit of het er één is of vijftig zijn.’
.
De ‘rampen’ in de stallen laten zien dat je het heel moeilijk kunt hebben in de agrarische sector. Maar het toont volgens mij vooral ook aan hoe groot de angst voor gezichtsverlies is. Niemand mag falen in deze maatschappij. Deze boeren verborgen hun problemen in de stal. Zulke extreme gevallen zeggen iets over ons allemaal.
.
.
Deze column verscheen in De Gelderlander.

In Vrij Nederland stond enkele jaren geleden een boeiend en goed geschreven verhaal over een boer in de problemen. Hierin komt een andere boer in voor die ook zijn dieren verwaarloosde. Dit artikel, ‘Het einde van de kudde’, vind je hier.
En de prachtige novelle van Lotte Lentes is hier verkrijgbaar.

Luisterboek ‘Sommige bomen’

12938180_1114575425259845_8126027789425645487_n.
Met dank aan Ondercast en Wintertuin is er een digitaal luisterboek verschenen van de voorstelling Sommige bomen houden hun blad langer vast dan andere. Daarbij is een boekje gemaakt met songteksten, verhalen en een strip, vormgegeven door schrijver en tekenaar Jelko Arts.
.
Dit luisterboek met boekje is nu te bestellen bij Ondercast. Je krijgt het boekje dan thuis gestuurd met een code voor het luisterboek.
Ga naar:
https://ondercast.bandcamp.com/releases

12494789_694564544016918_7845819219214841262_n

Tongval

In de notulen van een vergadering op mijn werk las ik terug dat ik zou hebben gesproken over een ‘setcafé’. Een stagiaire had genotuleerd en ik begon te twijfelen aan haar capaciteiten. Tot het kwartje viel. Ik had het over het ‘zkv’ gehad, een afkorting voor het ‘zeer korte verhaal’. Door mijn accent verstond de stagiaire ‘setcafé’. Mijn collega’s hebben er veel lol om gehad.
.
Dialecten zijn een eigenaardig verschijnsel. Bij mij wisselen trots en schaamte elkaar af als het gaat om mijn tongval. Ik wil niet op mijn afkomst afgerekend worden, maar ik wil ’m ook niet verdoezelen. Voor mijn gevoel spreek ik behoorlijk ABN, maar regelmatig zet ik voor de grap mijn accent extra aan. Toch heb ik bij het kiezen van een naam voor mijn dochter de namen waar een z, s, f of v in voorkwam bij voorbaat afgeschoten. Een vader die de naam van zijn kind niet goed uitspreekt, da’s niks.
.
Een mooi tijdverdrijf is het doornemen van de Dialectenbank van het Meertens Instituut op internet. In de jaren 60 en de jaren 80 zijn onderzoekers het land doorgereisd om geluidsopnames te maken van dialecten. Op de site van het instituut vind je een landkaart waar je als je op een plaats klikt de opname kunt afspelen. In Groesbeek gaat het over dansmarietjes die daar batsmarietjes werden genoemd. In Ewijk drinken ze koffie tijdens de opname. Ze eten daar een koekje bij en je hoort hun gesmak. In Beuningen komt ene meneer Van As aan het woord. Ik heb het mijn vader laten horen. Hij herkende de stem meteen: het was zijn oom Thé.
.
Dialect is de oertaal. Als mijn moeder moe of emotioneel is, komt haar Neerbossche of Beuningse dialect bovendrijven. Ik weet niet waar haar tongval precies onder valt, maar het is in elk geval de taal van mijn moeder.
.
.
Deze column verscheen in De Gelderlander.
De Nederlandse Dialectenbank van het Meertens Instituut is hier te vinden. De opnames uit Beuningen luister je hier terug.